Zmysł smaku jest jednym z podstawowych zmysłów ludzkiego ciała. Większość z nas nie wyobraża sobie tego, by nie czuć potraw i napojów, które spożywamy. Co jednak, gdy nasze receptory smakowe zaczynają szwankować? Czym jest ageuzja? Czym jest dysgeuzja? W jaki sposób można leczyć zaburzenia czucia smaku?
Jak funkcjonują receptory smakowe
Możliwość odczuwania smaku jest jednym z podstawowych zmysłów, jakie posiadamy. Czy możliwe jest więc, byśmy byli go pozbawieni? Czym właściwie jest smak? Mówiąc najprościej, w naszej jamie ustnej, konkretnie na języku, w podniebieniu oraz górnej części przełyku, znajdują się receptory smaku zwane kubkami smakowymi. Działają jak chemoreceptory – ślina rozpuszcza poszczególne substancje chemiczne, a te jako impuls nerwowy docierają do mózgu. Nasze odczucia to przede wszystkim mieszanka czterech podstawowych smaków: słodkiego, gorzkiego, kwaśnego i słonego. Wyróżnia się jeszcze piąty smak – umami, odpowiedzialny za wykrywanie aminokwasów glutaminowych obecnych w wielu produktach białkowych.
Co jednak, gdy receptory smaku zaczynają szwankować? Wówczas dochodzi do zaburzeń czucia smaku, a tym samym albo do jego całkowitego zatracenia, albo upośledzenia. Są to ageuzja, dysgeuzja, hipogeuzja i hipergeuzja. Każde z tych zaburzeń manifestuje się w odmienny sposób, choć wszystkie łączy wspólny mianownik – nieprawidłowe funkcjonowanie ścieżek transmisji sygnału smakowego.
Całkowite zatracenie smaku i jego zniekształcenia
Ageuzja, to najprościej mówiąc, całkowite zatracenie możliwości odczuwania smaku. Innymi słowy, spożywane jedzenie jest dla nas mdłe i bez smaku, a receptory smakowe niczego nie rejestrują i nie przesyłają informacji dalej za pomocą połączeń nerwowych. Taki skrajny przypadek występuje jednak niezmiernie rzadko – stanowi zaledwie kilka procent wszystkich zaburzeń smakowych dokumentowanych w praktyce klinicznej. Zdecydowanie częściej można spotkać dysgeuzję, która odznacza się zniekształceniem lub osłabieniem bodźców smakowych. Najczęściej polega to na tym, że jedząc, chory odczuwa poszczególne smaki i składniki, których w danej potrawie nie ma, lub też nie odczuwa niektórych z tych składników, które faktycznie się w niej znajdują.
Dysgeuzja może przybierać różne formy – od metalicznego posmaku w ustach, przez wrażenie gorzkości przy spożywaniu słodkich potraw, aż po całkowite wypaczenie percepcji smaków podstawowych. Pacjenci zgłaszają czasem wrażenie trwałego niesmaku, który towarzyszy im nawet przy pustych ustach, co znacząco obniża jakość życia i wpływa na apetyt oraz stan odżywienia.
Oczywiście, powodów takiego stanu rzeczy może być wiele: zaburzenia pracy organizmu, używki, leki i inne czynniki zewnętrzne oraz wewnętrzne.
Hipogeuzja i hipergeuzja jako przeciwstawne zaburzenia
Rodzajów zaburzeń smaku jest kilka, a choć najczęściej mówi się o ageuzji i dysgeuzji, nie można zapomnieć o innych typach problemów ze smakiem. Należy tu wymienić jeszcze hipogeuzję, objawiającą się pogorszeniem odczuwania smaku – nie tracimy więc całkowicie możliwości odczuwania, ale zdecydowanie zmniejsza się wrażliwość kubków smakowych. Pacjent z hipogeuzją potrzebuje wyraźnie silniejszych bodźców smakowych, by rozpoznać dany smak, co prowadzi do nadmiernego dosalania potraw lub stosowania intensywnych przypraw.
Przeciwieństwem hipogeuzji jest hipergeuzja, sprawiająca, że odczuwane smaki są wielokrotnie intensywniejsze niż normalnie. Do takiego zaburzenia najczęściej dochodzi z racji niedoczynności kory nadnerczy lub przysadki mózgowej, choć może być też objawem zaburzeń psychicznych lub skutkiem przyjmowania niektórych leków psychiatrycznych. Osoby cierpiące na hipergeuzję często unikają jedzenia ze względu na przytłaczającą intensywność wrażeń smakowych, co z kolei może prowadzić do niedoborów pokarmowych i utraty masy ciała.
Czynniki zewnętrzne i wewnętrzne prowadzące do utraty smaku
Przyczyn zaburzeń smaku może być wiele. Jednym z nich jest nadmierna ilość używek – alkohol, papierosy, leki (inhibitory konwertazy angiotensyny, metronidazol, leki przeciwpadaczkowe i moczopędne). Nikotyna i alkohol mają bezpośredni wpływ niszczący na komórki nabłonka kubków smakowych, co prowadzi do ich atrofii i upośledzenia regeneracji. Dodatkowo, przewlekłe spożywanie alkoholu może uszkadzać szlaki nerwowe odpowiedzialne za przewodzenie bodźców smakowych do ośrodkowego układu nerwowego.
Jednak nie tylko one – problemy z odczuwaniem smaku występują także przez źle prowadzoną higienę jamy ustnej, w tym także nieodpowiednio dopasowane protezy zębowe, które mogą przykrywać kubki smakowe na podniebieniu. Wpływ mogą mieć również zabiegi chirurgiczne w obrębie twarzy, takie jak operacje ucha środkowego czy tonsillektomia, podczas których może dojść do uszkodzenia nerwu bębenkowego – gałęzi nerwu VII par, odpowiedzialnej za unerwienie smakowe dwóch trzecich przednich języka.
Za zaburzenia smaku odpowiadają także liczne choroby i infekcje, w tym infekcja górnych dróg oddechowych (najczęstsza przemijająca przyczyna), choroba ślinianek, a także są objawem licznych chorób neurologicznych. Wśród nich można wymienić: chorobę Alzheimera, stwardnienie rozsiane, udar mózgu, zapalenie mózgu, porażenie nerwu twarzowego, choroby wątroby, a także boreliozę (zwłaszcza w fazie neuroboreliozy). Brak witamin, szczególnie B12 i cynku, polineuropatia cukrzycowa czy neuropatie związane z zaburzeniami endokrynologicznymi (niedoczynność tarczycy, choroba Cushinga, choroba Addisona) także nie są tu bez winy. Niedobór cynku jest szczególnie istotny, gdyż mikroelement ten odgrywa fundamentalną rolę w regeneracji komórek kubków smakowych, które wymieniają się przeciętnie co 10–14 dni.
Diagnostyka i strategie terapeutyczne
Jeżeli zauważamy u siebie zaburzenia smaku, w pierwszej kolejności należy udać się do lekarza, by określić, co może być przyczyną. Do kogo iść? W pierwszej kolejności do lekarza pierwszego kontaktu, który da nam skierowanie do laryngologa oraz neurologa. Dzięki temu oceni się, jak duże jest uszkodzenie smaku oraz czy problem ma podłoże obwodowe (uszkodzenie receptorów lub nerwów obwodowych), czy ośrodkowe (uszkodzenie struktur mózgowych odpowiedzialnych za przetwarzanie bodźców smakowych).
Podstawowe badania diagnostyczne
Diagnostyka zaburzeń smaku obejmuje szczegółowy wywiad dotyczący przyjmowanych leków, chorób współistniejących oraz nawyków żywieniowych. Laryngolog przeprowadza badanie endoskopowe jamy ustnej i gardła, oceniając stan kubków smakowych oraz błony śluzowej. Neurolog może zlecić badania obrazowe mózgu (tomografia komputerowa lub rezonans magnetyczny) w celu wykluczenia zmian organicznych w obszarach odpowiedzialnych za przetwarzanie smaku. Czasem wykonuje się również gustometrię – specjalistyczne badanie pozwalające na ilościową ocenę wrażliwości smakowej poszczególnych obszarów języka.
Postępowanie terapeutyczne
Leczenie ageuzji, dysgeuzji czy innych rodzajów zaburzeń czucia receptorów smaku polega przede wszystkim na eliminowaniu przyczyn. Jeżeli za pogorszenie odpowiada infekcja górnych dróg oddechowych – należy ją wyleczyć, a smak zazwyczaj wraca samoistnie w ciągu kilku tygodni. W przypadku niedoborów witaminowych lub mikroelementów stosuje się suplementację (cynk w dawce 50–100 mg dziennie, witamina B12, kwas foliowy). Jeśli przyczyną są leki – rozważa się zmianę preparatu na alternatywny o innym profilu działań niepożądanych.
W przypadkach związanych z chorobami neurologicznymi, terapia koncentruje się na leczeniu choroby podstawowej oraz rehabilitacji funkcji poznawczych i sensorycznych. Czasem stosuje się trening smakowy – metodę polegającą na regularnej ekspozycji na różne intensywne smaki, mającą na celu pobudzenie regeneracji kubków smakowych i przywrócenie prawidłowych połączeń nerwowych.
Przypadki nieodwracalne i perspektywy badawcze
Oczywiście zdarzają się przypadki nieodwracalnych uszkodzeń, szczególnie w sytuacji ageuzji wywołanej urazem mechanicznym nerwów lub rozległym uszkodzeniem struktur mózgowych po udarze. Nie ma tutaj sposobu na skuteczne wyleczenie w pełnym tego słowa znaczeniu, choć trwają badania mające na celu opracowanie skutecznej terapii, w tym próby wykorzystania komórek macierzystych do odbudowy uszkodzonych receptorów smakowych oraz technik neuromodulacji w celu przywrócenia prawidłowego przetwarzania sygnałów w ośrodkowym układzie nerwowym. Pacjenci z trwałymi zaburzeniami powinni pozostawać pod opieką zespołu specjalistów, aby monitorować stan odżywienia i zapobiegać powikłaniom wynikającym z braku apetytu lub niewłaściwego doboru produktów spożywczych.